मुंबई : मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीवर आपल्या दमदार अभिनयाची अमीट छाप उमटवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील डोना पावला येथील निवासस्थानी त्यांना तीव्र हृदयविकाराचा झटका आला. त्यानंतर त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले; मात्र डॉक्टरांच्या प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचवता आले नाही. रुग्णालयीन सूत्रांनुसार, त्यांना सुमारे ४५ मिनिटे सीपीआर देण्यात आला होता. पहाटे सुमारे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आले.
नानांच्या निधनाची बातमी समोर येताच मराठी रंगभूमी, मराठी चित्रपटसृष्टी, बॉलिवूड आणि त्यांच्या असंख्य चाहत्यांमध्ये शोककळा पसरली आहे. अभिनयातील आक्रमकता, संवादफेकीतील धार, व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे समरस होण्याची क्षमता आणि पडद्यावर निर्माण होणारी विलक्षण ऊर्जा यामुळे नाना पाटेकर हे भारतीय सिनेसृष्टीतील स्वतंत्र पर्व ठरले.
विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची खरी जडणघडण रंगभूमीवर झाली. मराठी नाटकांमधून अभिनयाची सुरुवात करणाऱ्या नानांनी पुढे हिंदी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. १९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांच्या फिल्मी कारकिर्दीला सुरुवात झाली. सुरुवातीच्या काळात छोट्या-मोठ्या भूमिका करत त्यांनी आपला संघर्ष सुरू ठेवला.
‘निशांत’, ‘गिद्ध’, ‘सिंहासन’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये काम केल्यानंतर ‘आज की आवाज’ या चित्रपटातून त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली जाऊ लागली. मात्र १९८५ मधील ‘अंकुश’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. बेरोजगारीने त्रस्त असलेल्या तरुणाची त्यांनी साकारलेली भूमिका प्रेक्षकांच्या मनात घर करून गेली.
१९८८ मधील ‘सलाम बॉम्बे’ आणि त्यानंतर १९८९ मधील ‘परिंदा’ या चित्रपटांनी नानांच्या अभिनयाला नवी उंची दिली. ‘परिंदा’मधील अण्णाच्या भूमिकेने त्यांच्या अभिनयातील ताकद संपूर्ण देशाला दाखवून दिली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय फिल्मफेअर पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.
त्यानंतर ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘तिरंगा’, ‘खामोशी’, ‘देशद्रोही’ यासह अनेक चित्रपटांमधून त्यांनी नायक, खलनायक, सहनायक आणि चरित्र भूमिका अशा विविध छटा पडद्यावर जिवंत केल्या. त्यांचा प्रत्येक अभिनय म्हणजे त्या व्यक्तिरेखेचा स्वतंत्र ठसा असायचा.
‘नटसम्राट’ म्हटले की जुन्या पिढीला रंगभूमीवरील डॉ. श्रीराम लागू आठवतात; मात्र रुपेरी पडद्यावर ‘नटसम्राट’ला नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणारे नाव म्हणजे नाना पाटेकर.
मराठीतील ‘नटसम्राट’ या चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर यांच्या भूमिकेत नानांनी उभा केलेला भावनिक संघर्ष, संवाद आणि अभिनय पाहताना प्रेक्षक अक्षरशः अंतर्मुख झाले. ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली आणि ‘नटसम्राट’ ही उपमा त्यांच्या नावाशी कायमची जोडली गेली.
नानांच्या निधनानंतर त्यांच्या शेवटच्या सार्वजनिक उपस्थितीची आठवण अधिकच भावूक करणारी ठरत आहे. ४ ऑक्टोबर रोजी पणजी, गोवा येथे आयुष इंटरनॅशनलच्या पदग्रहण सोहळ्याला नाना पाटेकर उपस्थित होते. यावेळी त्यांनी आपल्या अनुभवातून रसिकांना मार्गदर्शन केले.
विशेष म्हणजे कार्यक्रमात झालेल्या सांस्कृतिक सादरीकरणात नाना स्वतः सहभागी झाले. डफली वाजवत त्यांनी नृत्यातही सहभाग घेतला आणि उपस्थितांशी अगदी मनमोकळेपणाने संवाद साधला. त्या वेळी ते नेहमीप्रमाणे हसत-खेळत, उत्साहाने सर्वांमध्ये मिसळले होते. आज मागे वळून पाहताना तोच क्षण त्यांच्या चाहत्यांसाठी भावनिक ठरत आहे. त्यांच्या त्या शेवटच्या सार्वजनिक उपस्थितीचा व्हिडिओही निधनानंतर समोर आला आहे.
नाना पाटेकर यांचं जाणं हे केवळ एका अभिनेत्याचं निधन नाही, तर भारतीय अभिनयविश्वातील एका स्वतंत्र आणि प्रभावी अध्यायाचा अंत आहे. त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांचे धारदार संवाद, त्यांची नजर, त्यांचा आवाज आणि पडद्यावरचा त्यांचा करारी वावर कायमच रसिकांच्या स्मरणात राहणार आहे.
रंगभूमीपासून सुरू झालेला हा प्रवास रुपेरी पडद्यावर ‘नटसम्राट’ बनून अजरामर झाला; मात्र ७५व्या वर्षी नानांनी घेतलेली ही अखेरची एक्झिट त्यांच्या चाहत्यांसाठी कधीही न भरून येणारी पोकळी निर्माण करून गेली.
नाना पाटेकर गेले… पण त्यांचा ‘नानापणा’ आणि त्यांचा अभिनय भारतीय सिनेसृष्टीच्या इतिहासात कायम जिवंत राहील.
